Przygnębienie, przewlekłe zmęczenie oraz brak chęci do podejmowania codziennych aktywności to objawy najczęściej kojarzone z depresją. Choć rzeczywiście mogą one świadczyć o występowaniu tej choroby, nie są dla niej charakterystyczne wyłącznie. Podobne dolegliwości mogą towarzyszyć również wielu innym schorzeniom, dlatego ich właściwe rozpoznanie wymaga szerszego spojrzenia na stan zdrowia pacjenta.
Zgodnie z klasyfikacją ICD-10 rozpoznanie epizodu depresyjnego wymaga stwierdzenia określonych objawów utrzymujących się przez okres co najmniej dwóch tygodni.
Wśród trzech podstawowych symptomów powinny występować minimum dwa, do których zalicza się:
- utrzymujące się obniżenie nastroju, niezależne od okoliczności zewnętrznych,
- utratę zainteresowań oraz zdolności odczuwania przyjemności z aktywności, które wcześniej sprawiały radość,
- obniżenie poziomu energii, skutkujące szybszym męczeniem się i ograniczeniem aktywności.
Dodatkowo konieczne jest występowanie co najmniej dwóch spośród następujących objawów:
- trudności z koncentracją i utrzymaniem uwagi,
- obniżonej samooceny oraz braku wiary we własne możliwości,
- poczucia winy i własnej bezwartościowości,
- pesymistycznego nastawienia do przyszłości,
- powracających myśli o śmierci lub samobójstwie,
- zaburzeń snu,
- zmniejszonego apetytu.
W kontekście depresji istotne znaczenie ma również kortyzol, określany mianem hormonu stresu. U części osób zmagających się z zaburzeniami depresyjnymi obserwuje się podwyższone stężenie tego hormonu. Może ono wpływać na funkcjonowanie organizmu i przyczyniać się do nasilenia niektórych dolegliwości, takich jak pogorszenie nastroju, obniżenie poziomu energii czy ogólne pogorszenie samopoczucia.
Rozpoznanie depresji powinno opierać się na kompleksowej ocenie stanu zdrowia pacjenta, przeprowadzanej przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej lub psychiatrę. Szczególnie ważne jest zebranie dokładnego wywiadu dotyczącego samopoczucia, występujących objawów oraz historii choroby. Istotne mogą być również informacje uzyskane od bliskich pacjenta, a także obserwacja jego zachowania. Należy pamiętać, że samo zastosowanie kwestionariuszy i skal oceny depresji nie jest wystarczające do postawienia diagnozy. Narzędzia te pełnią przede wszystkim funkcję pomocniczą – pozwalają określić nasilenie objawów oraz monitorować zmiany zachodzące w trakcie leczenia i psychoterapii.
W procesie diagnostycznym należy również uwzględnić możliwość występowania chorób somatycznych, których objawy mogą przypominać zaburzenia depresyjne. Do schorzeń wymagających szczególnej uwagi należą:
Choroby układu hormonalnego – między innymi choroba Addisona, choroba Cushinga, nadczynność i niedoczynność tarczycy, hiperaldosteronizm, a także zaburzenia związane z okresem poporodowym, cyklem miesiączkowym oraz stosowaniem antykoncepcji hormonalnej.
Choroby zakaźne i zapalne – takie jak zakażenie wirusem HIV i AIDS, mononukleoza, gruźlica, zapalenie płuc, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty układowy czy zapalenie tętnic skroniowych.
Choroby układu nerwowego – obejmujące między innymi nowotwory i guzy mózgu, urazy, choroby naczyniowe mózgu, neuroinfekcje, chorobę Alzheimera, Parkinsona, Huntingtona i Wilsona, migrenę, padaczkę, stwardnienie rozsiane, narkolepsję, kiłę układu nerwowego, obturacyjny bezdech senny oraz postępujące porażenie nadjądrowe.
Niedobory witamin i składników odżywczych – w szczególności witaminy D, witaminy C, kwasu foliowego, niacyny, tiaminy oraz kobalaminy (witaminy B12).
Inne schorzenia – między innymi choroby nerek, mocznica oraz zespół Klinefeltera.
Z tego względu prawidłowa diagnostyka powinna obejmować ocenę, czy zgłaszane przez pacjenta dolegliwości nie wynikają z innych problemów zdrowotnych.
Dużą rolę w różnicowaniu depresji z chorobami somatycznymi odgrywają badania laboratoryjne. Badania krwi pozwalają wykryć niedobory witamin, zwłaszcza witaminy B12, kwasu foliowego i witaminy D, których niewłaściwy poziom może negatywnie wpływać na samopoczucie psychiczne i fizyczne. Istotne jest również oznaczenie hormonów tarczycy, takich jak TSH, fT3 i fT4. Uzyskane wyniki pomagają ocenić pracę tego gruczołu oraz zidentyfikować ewentualną niedoczynność tarczycy, której objawy mogą obejmować przewlekłe zmęczenie, spadek energii i obniżenie nastroju.
W diagnostyce pomocne mogą być także inne badania, w tym:
- morfologia krwi,
- oznaczenie poziomu glukozy,
- badanie OB oraz CRP,
- oznaczenie stężenia żelaza,
- ocena poziomu cynku.
Wyniki tych badań mogą dostarczyć informacji o ewentualnej anemii, zaburzeniach gospodarki węglowodanowej oraz obecności stanów zapalnych. Z kolei kontrola poziomu żelaza i cynku pozwala ocenić gospodarkę wybranymi składnikami mineralnymi, które również mają znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu.
Nie bez znaczenia pozostaje właściwa interpretacja uzyskanych wyników przez lekarza. Dopiero zestawienie ich z objawami pacjenta, wywiadem medycznym i badaniem klinicznym pozwala na dokładniejszą ocenę jego stanu zdrowia. Dzięki temu możliwe jest rozpoznanie lub wykluczenie innych schorzeń, które mogą dawać objawy zbliżone do depresji. Takie postępowanie zwiększa szansę na postawienie trafnej diagnozy i dobranie odpowiedniego sposobu leczenia.